materiały partnera
Zachowek służy ochronie interesów majątkowych najbliższych osób spadkodawcy, czyli osoby zmarłej, po której następuje dziedziczenie. Zapewnia im określoną wartość majątkową, nawet gdy zmarły przekazał majątek komuś innemu.
Roszczenie o zachowek ma zasadniczo charakter pieniężny. Osoba uprawniona może domagać się zapłaty odpowiedniej kwoty, ale samo prawo do zachowku nie daje jej własności konkretnego przedmiotu, na przykład mieszkania czy samochodu. Jeżeli otrzymała już część należnej wartości, roszczenie może obejmować jedynie uzupełnienie brakującej kwoty.
Przepisy określają zamknięty krąg osób, które mogą być uprawnione do zachowku. Należą do niego:
zstępni spadkodawcy, czyli jego dzieci, wnuki i dalsi potomkowie;
małżonek spadkodawcy;
rodzice spadkodawcy.
Warunkiem jest jednak to, aby osoby te były powołane do spadku przy dziedziczeniu ustawowym w danej sytuacji rodzinnej. Samo pokrewieństwo nie wystarcza. Rodzice zmarłego co do zasady nie mają prawa do zachowku, jeżeli pozostawił on potomków, którzy dziedziczyliby z ustawy. Podobnie wnuki zwykle nie uzyskują tego prawa obok swojego rodzica, który sam dziedziczyłby po zmarłym.
Rodzeństwo, dziadkowie ani partner pozostający ze zmarłym w związku nieformalnym nie uzyskują własnego prawa do zachowku wyłącznie z racji tej relacji. Były małżonek również nie jest uprawniony do zachowku po osobie, z którą pozostawał wcześniej w małżeństwie.
Roszczenie może powstać po śmierci spadkodawcy, gdy uprawniona osoba nie otrzymała wartości odpowiadającej należnemu jej zachowkowi. Typową sytuacją jest powołanie w testamencie do całości spadku jednego dziecka albo osoby spoza rodziny, z pominięciem innych uprawnionych.
Zachowek może mieć znaczenie również bez testamentu. Dzieje się tak między innymi wtedy, gdy zmarły za życia przekazał znaczną część majątku w darowiźnie. Majątek pozostały do dziedziczenia może wówczas nie wystarczać do pokrycia zachowku pozostałych bliskich.
Nie każda nierówność w podziale majątku uzasadnia jednak żądanie zapłaty. Znaczenie ma to, co osoba uprawniona już otrzymała, na przykład w spadku, darowiźnie lub na podstawie zapisu testamentowego. Jeżeli uzyskane korzyści pokrywają należny zachowek, dodatkowa zapłata nie przysługuje.
Zachowek wynosi co do zasady połowę wartości udziału spadkowego, który przypadałby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo uprawniony potomek jest małoletni, przewidziano dwie trzecie wartości tego udziału.
Nie oznacza to zatem połowy lub dwóch trzecich całego majątku zmarłego. Najpierw trzeba ustalić hipotetyczny udział danej osoby w dziedziczeniu ustawowym, a następnie zastosować odpowiednią proporcję.
Na wysokość zachowku wpływa również wartość majątku przyjmowanego do obliczeń. Uwzględnia się przy tym odpowiednie długi spadkowe oraz podlegające doliczeniu darowizny i inne przysporzenia wskazane w przepisach. Końcowa kwota może zostać pomniejszona o korzyści otrzymane wcześniej przez uprawnionego.
Przekazanie majątku za życia nie zawsze wyłącza późniejsze roszczenia o zachowek. Niektóre darowizny dolicza się do podstawy obliczeń, nawet jeżeli ich przedmiot od dawna nie należy już do spadkodawcy.
Nie wszystkie darowizny podlegają jednak takim samym zasadom. Znaczenie mają między innymi osoba obdarowanego, czas przekazania majątku i charakter darowizny. Drobnych, zwyczajowo przyjętych prezentów co do zasady nie uwzględnia się.
Nieprawidłowe byłoby również założenie, że każda darowizna przestaje mieć znaczenie po dziesięciu latach. Upływ dziesięciu lat nie wyłącza automatycznie doliczenia darowizny, zwłaszcza gdy jej odbiorcą jest spadkobierca lub osoba uprawniona do zachowku.
Pominięcie w testamencie i wydziedziczenie to różne sytuacje. Samo przekazanie całego spadku innej osobie nie pozbawia uprawnionego prawa do zachowku.
Wydziedziczenie polega natomiast na pozbawieniu tego prawa w testamencie. Może być skuteczne wyłącznie przy spełnieniu ustawowych warunków, a jego przyczyna powinna wynikać z treści testamentu. Zwykła niechęć czy pojedynczy konflikt rodzinny nie oznaczają automatycznie istnienia podstaw do wydziedziczenia.
Utrata prawa przez jedną osobę nie zawsze wyłącza uprawnienia jej potomków. Przykładowo dzieci wydziedziczonego dziecka spadkodawcy mogą zachować własne prawo do zachowku. Na sytuację uprawnionego mogą wpływać także inne okoliczności, takie jak uznanie za niegodnego dziedziczenia lub odpowiednio zawarta umowa o zrzeczenie się dziedziczenia albo zachowku.
Roszczenie kieruje się co do zasady w pierwszej kolejności do spadkobiercy. Przepisy przewidują jednak sytuacje, w których odpowiedzialność może obejmować również inne osoby, w tym otrzymujących określone składniki majątku na podstawie testamentu lub darowizny.
Nie oznacza to swobodnego wyboru dowolnej osoby, która uzyskała korzyść od zmarłego. Obowiązują określone zasady kolejności i ograniczenia odpowiedzialności.
Prawo dopuszcza też odroczenie płatności, rozłożenie zachowku na raty, a w wyjątkowych przypadkach jego obniżenie. Znaczenie mają wówczas sytuacja osobista i majątkowa zarówno uprawnionego, jak i osoby zobowiązanej do zapłaty.
Roszczenia o zachowek podlegają przedawnieniu. Przepisy przewidują zasadniczo pięcioletni termin, jednak początek jego biegu zależy od rodzaju roszczenia.
W przypadku roszczeń związanych z dziedziczeniem testamentowym znaczenie ma co do zasady ogłoszenie testamentu. Natomiast roszczenie przeciwko osobie zobowiązanej z tytułu otrzymanej darowizny lub zapisu windykacyjnego przedawnia się zasadniczo po pięciu latach od otwarcia spadku, czyli śmierci spadkodawcy.
Ustalenie dokładnej daty przedawnienia wymaga uwzględnienia również ogólnych zasad liczenia terminów oraz zdarzeń wpływających na ich bieg. Nie należy utożsamiać początku terminu z zakończeniem sprawy spadkowej.
Zachowek chroni określonych najbliższych członków rodziny, którzy nie otrzymali należnej im wartości majątkowej. O możliwości żądania zapłaty i jej wysokości decydują przede wszystkim zasady dziedziczenia, wcześniejsze przysporzenia, sytuacja uprawnionego oraz terminy przedawnienia. Samo pominięcie w testamencie nie przesądza ani o utracie prawa do zachowku, ani o konkretnej kwocie należnego świadczenia.
Więcej praktycznych porad prawnych można znaleźć na stronie prawnik-bydgoszcz.pl.
